શું આ મહત્વનું છે?
--બ્રાયન ટિમર
હું છેલ્લા ત્રણ વર્ષથી ફિઝિક્સ (ભૌતિકશાસ્ત્ર) ભણી રહ્યો છું, પણ મને હમણાં જ સમજાયું કે હું આ શા માટે કરી રહ્યો છું. મારે મારી જાતને એક સાદો સવાલ પૂછવો પડ્યો: “શું આ મહત્વનું છે?" હું આ સવાલ પૂછવાનું ટાળતો હતો કારણ કે મને ખબર હતી કે તેનો જવાબ મને તકલીફ આપશે.
હું ફિઝિક્સમાં માત્ર મારી જિદ્દને કારણે અને ગ્રેડ્સ લાવવા માટે ગમે તેટલું દુઃખ વેઠવાની તૈયારીને કારણે ટકી રહ્યો હતો. જ્યારે હું કોલેજમાં હતો, ત્યારે મને વિજ્ઞાનના વિષયોમાં કોઈ ખાસ રસ નહોતો, પણ મને લોકોથી આગળ નીકળવાની હોંશ હતી. એકવાર ફિઝિક્સ પસંદ કરી લીધું એટલે પછી નક્કી કર્યું કે મારે ક્લાસમાં પહેલા નંબરે જ આવવું છે. અઘરા વિષયો ભણીને અને દિવસ-રાત મહેનત કરીને હું ટોપ પર તો આવ્યો, પણ સાચું કહું તો આ એક ભૂલ હતી. પરીક્ષાઓમાં બીજાઓને હરાવીને મને આનંદ તો મળતો, પણ અંદરથી હું દુઃખી હતો. છતાં મેં આ ચાલુ કેમ રાખ્યું?
જ્યારે ઘણા લોકો એક જ કામ કરતા હોય, ત્યારે તેઓ પોતાને બીજાની સરખામણીએ તોલવા લાગે છે. મેં પણ એ જ ભૂલ કરી— મેં એક નિશ્ચિત ધ્યેય (કુદરતના અંશો કેવી રીતે કાર્ય કરે છે તે સમજવું) ને સાપેક્ષ ધ્યેય (મારા સહપાઠીઓ કરતાં ટેસ્ટમાં વધુ માર્ક્સ મેળવવા) સાથે બદલી નાખ્યું. પાછળથી, જ્યારે મેં અનુભવ્યું કે હું ખુશ નથી, ત્યારે મને લાગ્યું કે જો હું આ છોડી દઈશ તો મેં કંઈક ગુમાવ્યું હોય તેવું લાગશે. આ પહેલી જાળ હતી જેમાં હું ફસાયો હતો.
બીજો ભાગ એક 'પોઝિટિવ ફીડબેક લૂપ' હતો જેણે મને મારા કામમાં વધુને વધુ સમય વિતાવવા પ્રોત્સાહિત કર્યો. મનુષ્યો એકબીજા પાસેથી અનુકરણ દ્વારા માન્યતાઓ મેળવે છે — આપણે આપણા સાથીઓનું અનુકરણ કરીને શીખીએ છીએ કે કોને મહત્વ આપવું. જેમ જેમ મારી શૈક્ષણિક રીતે શ્રેષ્ઠ બનવાની ઈચ્છા વધી, તેમ મેં ફિઝિક્સ ડિપાર્ટમેન્ટમાં વધુ સમય વિતાવવાનું શરૂ કર્યું. હું ત્યાં જેટલો વધુ સમય વિતાવતો, તેટલી જ શ્રેષ્ઠ બનવાની ઈચ્છા વધતી ગઈ. હાઈસ્કૂલના છેલ્લા વર્ષ પહેલાં મેં ક્યારેય ફિઝિક્સ વિશે બહુ વિચાર્યું નહોતું, પણ એકવાર હું અન્ય ફિઝિક્સના વિદ્યાર્થીઓથી ઘેરાઈ ગયો, જેઓ સમાન ગ્રેડ અને રિસર્ચ પોઝિશન માટે સ્પર્ધા કરી રહ્યા હતા, પછી હું તેના સિવાય બીજું કંઈ વિચારી શકતો નહોતો. આ 'ઉછીની લીધેલી' ઈચ્છા પર કોઈ રોક નહોતી કારણ કે મારું ભણતર સિવાય કોઈ જીવન નહોતું — કોઈ નિશ્ચિત રેફરન્સ પોઈન્ટ (સંદર્ભ બિંદુ) નહોતો. જો કે આ છોડી દેવાથી મને વધુ ખુશી મળી હોત, પણ મને લાગ્યું કે મારી પાસે જવા માટે બીજે ક્યાંય જગ્યા નથી. મારી સંકુચિત દ્રષ્ટિને કારણે વૈકલ્પિક કારકિર્દી વિશે મારી પાસે કોઈ નક્કર ખ્યાલ નહોતો, અને કોઈ લક્ષ્ય વિના, હું ગંભીરતાથી આ ક્ષેત્ર છોડવાનું વિચારી શક્યો નહીં.
જ્યાં સુધી આપણી પાસે ચોક્કસ માહિતીઓ સાથેનો પ્લાન ન હોય ત્યાં સુધી આપણે તે પ્લાન પર વિશ્વાસ નથી મૂકી શકતા, અને અવિશ્વસનીય પ્લાન સામાન્ય રીતે છોડી દેવામાં આવે છે. ફિઝિક્સમાં મારા ઘણા સાથીઓએ જાણતા-અજાણતા આમાં અવિશ્વાસ જ ઉમેર્યો. પરિણામ એ આવ્યું કે સત્ય કંઈક અલગ જ દેખાવા લાગ્યું — આ ક્ષેત્ર છોડવું એ માત્ર પીડાદાયક જ નહીં, પણ અકલ્પનીય અને વિચારી પણ શકાય નહીં તેવું બની ગયું. હું ગ્રેજ્યુએટ સ્કૂલમાં એટલા માટે નહોતો પહોંચ્યો કારણ કે મારે વિજ્ઞાનની નવી સીમાઓ શોધવી હતી, પરંતુ એટલા માટે કારણ કે હું બીજું કંઈ કરવાનું વિચારી જ શકતો નહોતો.
આ જ 'મિમેટિક ટ્રેપ' (દેખાદેખીની જાળ) નો સારાંશ છે: તમને એ કામ ગમતું નથી, છતાં તમે તે છોડી શકતા નથી કારણ કે તમારી પાસે બીજો કોઈ રસ્તો નથી. તે સામાજિક પ્રતિષ્ઠાના સંકેતોને વાસ્તવિકતાથી અલગ કરી દે છે — તમે વર્ષો સુધી સફળતાની સીડી ચઢતા રહો છો, પણ છેલ્લે ખબર પડે છે કે તમે જે કર્યું એનો દુનિયાને કોઈ ફાયદો જ નથી. જો તમને પ્રક્રિયામાં જ આનંદ આવતો હોય, તો તે ઠીક છે. પણ મને નહોતો આવતો. કાયરતાએ મને પગલાં લેતા રોક્યો, અને થોડા સમય પછી મને લાગ્યું કે જે ક્ષેત્રમાં હું અચાનક આવી ગયો હતો તેમાં મારે સફળ થવું જ પડશે.
તમે કોઈ મિમેટિક ટ્રેપમાં ફસાઈ ગયા છો કે નહીં એ જાણવા માટેની ઉત્તમ રીત છે કે આપણી જાતને પ્રશ્ન પૂછવો કે - “શું આ મહત્વનું છે?“. જો તમને આ પ્રશ્નનો પ્રામાણિકપણે જવાબ આપવો અશક્ય લાગે, તો કદાચ તમે તમારો સમય બગાડી રહ્યા છો. તેમાંથી બહાર નીકળવું એ અઘરો ભાગ છે — તેના માટે હિંમત અને મહેનતપૂર્વકનું આયોજન જરૂરી છે. તેમાં ફસાવુ વધુ સરળ છે. પરંતુ ગમે તે સ્થિતિ હોય, લાંબા ગાળે તમને એક એવી સિસ્ટમ બનાવવાથી ફાયદો થશે જે તમને રચનાત્મક અને સાર્થક પ્રવૃત્તિ તરફ દોરી જાય.
ચિંતન માટેના બીજ પ્રશ્નો :
તમે એ વિચાર સાથે કેવી રીતે સહમત છો કે આપણે "નિશ્ચિત ધ્યેયો" ને "સાપેક્ષ ધ્યેયો" સાથે બદલી શકીએ છીએ - એટલે કે બીજાઓથી આગળ નીકળવું એ મૂળ બાબતનું સ્થાન લઈ લે છે જેની આપણને ખરેખર ચિંતા હતી?
શું તમે તમારો કોઈ એવો અનુભવ વર્ણવી શકો છો જ્યારે તમને સમજાયું હોય કે તમે એવી સીડી ચઢી રહ્યા છો જે ખોટી દીવાલ પર ટેકવેલી હતી, અથવા જ્યારે તમને સમજાયું હોય કે તમે “શું આ મહત્વનું છે?" એવું પૂછ્યા વગર જ કોઈ માન્યતા અપનાવી લીધી હતી?
જ્યારે તમને લાગે કે તમે કોઈ ખોટી રેસમાં ઉતરી ગયા છો અથવા તમારી દ્રષ્ટિ સંકુચિત થવા લાગે, ત્યારે કઈ આદતો કે કયા સ્થળો કે કયા સંબંધો તમને સાચો રસ્તો બતાવે છે?
Seed Questions for Reflection
How do you relate to the notion that we can swap "absolute goals" for "relative ones" - that the measure of outpacing others can quietly replace the thing we thought we cared about in the first place? Can you share a personal story of a time when you realized you were climbing a ladder that was leaning against the wrong wall, or when you discovered you'd inherited a conviction mimetically without ever asking yourself "Why does this matter?" What helps you establish reference points outside the hierarchies you find yourself in - those places, practices, or relationships that remind you what you actually value when tunnel vision begins to set in?
