Art Does Not Ask For Proof

કલા પુરાવા માંગતી નથી

નોરા બેટસન

આપણે પુરાવાના વિશ્વમાં જીવીએ છીએ. આપણા શહેરોની માળખાકીય વ્યવસ્થાઓ, પર્યાવરણ આયોજન, શાળાઓના અભ્યાસક્રમો અને આર્થિક આગાહીઓ—આ બધું ડેટાના એવા ફિલ્ટરમાંથી પસાર થાય છે જેને આપણે ‘વિજ્ઞાન’ કહીએ છીએ. આ યોગ્ય પણ છે. નવા પુલનો ખર્ચ કેટલો થશે, કે કોઈ દર્દી કેટલી કીમોથેરાપી સહન કરી શકશે—આપણે જાણવાની જરૂર છે. આપણા કાર્યની સફળતાને માપવાની અને ગણતરી કરવાની જરૂર છે.

પરંતુ સ્પષ્ટ છે કે છેલ્લા 100 વર્ષમાં આપણે કેટલીક ગંભીર ગેરગણતરીઓ પણ કરી છે. દુનિયાભરના તમામ પુરાવાઓ હોવા છતાં, આપણને એ સમજ મળી નથી જે દુનિયાની જટિલતાને સાચી રીતે જોવા માટે જરૂરી હતી. આપણે તેને સંપૂર્ણ રીતે સમજતા નથી. આપણે એવા નિર્ણયો લઈએ છીએ જે પછી અનિયંત્રિત અને અણધાર્યા પરિણામોમાં ફેરવાય છે. માત્ર પુરાવો પૂરતો નહોતો. આપણને પેટર્ન (નમૂનાઓ અને પરસ્પર જોડાણો) સમજવાની જરૂર હતી.

કલા પુરાવા માંગતી નથી; તે આપણને પેટર્ન શોધવા તરફ દોરી જાય છે.

ફ્લામેન્કો ગીતના સ્વરો વચ્ચે હજારો વર્ષોના પ્રેમ અને પીડાની સહાનુભૂતિ ગૂંથાયેલી હોય છે. સમકાલીન નૃત્યકારની ભંગિમાઓમાં આપણે એ બધું યાદ કરી શકીએ છીએ જેની આપણે ક્યારેય કલ્પના પણ ન કરી હોય, અને શરીરના હાવભાવને અનુસરી અજાણી લાગણીઓના શબ્દકોશમાં પ્રવેશી શકીએ છીએ. લંડનની કોઈ દીવાલ પરના રંગોના સ્ટ્રોક્સમાં આપણે પોતાની ભૂલો પર રહેલું હાસ્ય અને વ્યંગ્ય શોધી લઈએ છીએ. કેનવાસ પર, ફોટોગ્રાફમાં અથવા સ્ક્રીન પર આપણે દુનિયાને જોતા પોતાને જ જોઈ શકીએ છીએ.

અમે દુનિયાને જોઈએ છીએ, અને પોતાને પણ જોઈએ છીએ. આપણે તે અજીબ દૃષ્ટિકોણોને અનુભવીએ છીએ જે આપણા વિચારોને ઝૂકાવી દે છે અને આપણી સ્થિર માન્યતાઓને હચમચાવી દે છે. કવિતા ત્યાં હાજર છે—અવિનાશી. આપણામાંનો દરેક વ્યક્તિ એક કલાકાર છે, જે પોતાના ક્ષણોમાં તાલ, રંગો, રૂપકો અને સુમેળના સ્પર્શ ઉમેરે છે.

કેટલીક વખત એવી કલાને જોતા કે સાંભળતા, જેને આપણે તરત સમજતા નથી, અમૂર્ત વિચારો આપણા અંદરથી પસાર થાય છે. છતાં, તેમાં રહેલા રૂપકો આપણામાં પ્રવેશી જાય છે અને કદાચ વર્ષો પછી કોઈ દિવસે આપણાં સાથે વાત કરે છે. કલાના ભયાનક કે કઠોર રૂપોમાં આપણે પોતાની નાજુકતા શોધીએ છીએ અને સમજીએ છીએ કે આપણે પણ ઘાયલ થઈએ છીએ.

મારા ડ્રેસર પર પિકાસોની ‘Woman Weeping’ (રડતી સ્ત્રી) નું નાનું પોસ્ટર છે. તે મને યાદ અપાવે છે કે જીવનનો વિદ્યાર્થી બનવું એટલે તૂટી જવાની તૈયારી રાખવી. કલાનું અંધકારમય પાસું આપણને એવો અનુભવ કરાવે છે જાણે આપણે ખોદી કાઢવામાં આવ્યા હોઈએ, વિશ્વાસના બીજોથી ખાલી કરી દેવામાં આવ્યા હોઈએ, અને ગુસ્સો કે ઈર્ષ્યાએ આપણું સ્વરૂપ ઘડી દીધું હોય. જીવનમાં ખરેખર એવી ઘણી બાબતો છે જેના પર ગુસ્સો આવવો સ્વાભાવિક છે, અને કલા આપણને તે અનુભવોની સામૂહિકતા શોધવાની તક આપે છે.

તૂટવા, ઝણઝણવા, ચમકવા, શાંત થવા અને ખુલ્લા થવાની આ પ્રક્રિયામાં આપણે કલાની અંદર જ હોઈએ છીએ. અજાણ્યા પ્રતિધ્વનિઓ આપણામાં વહેતા રહે છે. કલા આપણને એ ભ્રમમાંથી બહાર ખેંચે છે કે આપણે બારી પાસેની સુરક્ષિત જગ્યાએથી જીવનને માત્ર જોઈ શકીએ છીએ. હકીકતમાં, આપણે જીવનની પ્રક્રિયાના ભાગીદાર છીએ.

દરેક સ્વરૂપમાં, કલા એકીકરણનો એવો અનુભવ આપી શકે છે જે આપણા સાંસ્કૃતિક પ્રતીકોની ભાષા, કલ્પનાશક્તિ, ઇતિહાસ, બુદ્ધિ અને લાગણીઓને એકસાથે આમંત્રિત કરે છે. આપણે ઘણીવાર ‘સર્જનાત્મક અભિવ્યક્તિ’ના મહત્વ પર ભાર મૂકીએ છીએ, પરંતુ કદાચ આ સમયગાળામાં વધુ મહત્વનું એ છે કે કલા આપણને શું કહે છે—ખાસ કરીને એ શક્યતા વિશે કે રૂપકો દ્વારા આપણી ગ્રહણશક્તિ પોતે જ વધુ વિશાળ જ્ઞાનપ્રક્રિયાઓ સાથે જોડાઈ શકે છે.

કોઈ કલાકૃતિની પ્રશંસા કરવી એ તેને જોડતા પેટર્નને ઓળખવા જેવું છે. મારા મત મુજબ, કલા આપણને એક સાથે અનેક દૃષ્ટિકોણોથી જોવાની ક્ષમતા આપે છે. જો વિજ્ઞાનને ખરેખર જટિલતાની સાથે કામ કરવું હોય, તો વૈજ્ઞાનિકોને સંદર્ભને વધુ ઊંડાણથી સમજવાની ક્ષમતા વિકસાવવામાં કલા મદદરૂપ બની શકે છે—એવો સંદર્ભ જેમાં તમામ શાખાઓ, લાગણીઓ, સાંસ્કૃતિક પ્રતીકો અને વ્યક્તિગત સ્મૃતિઓનો સમાવેશ થાય.

જેમ વિલિયમ બ્લેકે ‘The Grey Monk’ માં લખ્યું છે:

“એક આંસુ પણ બૌદ્ધિક વસ્તુ છે.”

મનન માટે બીજ પ્રશ્નો :-

1) “કલા પુરાવા માંગતી નથી; તે આપણને પેટર્ન શોધવા તરફ દોરી જાય છે” — આ વિચાર વિશે તમારું શું માનવું છે?

2) શું કોઈ ગીત, ચિત્ર, કવિતા અથવા નૃત્યએ તમને એવી કોઈ વાત સમજાવી છે જે તર્કસંગત વિચારથી તમને પહેલાં સમજાઈ નહોતી, અને જેનો અર્થ તમને મહિનાઓ કે વર્ષો પછી સમજાયો હોય?

3) પિકાસોની રડતી સ્ત્રી જેવી રીતે “તૂટી જવાની તૈયારી” રાખીને જીવનમાં સંપૂર્ણ રીતે ભાગ લેવા માટે તમને શું મદદ કરે છે, જેથી તમે માત્ર બારીમાંથી જીવન જોતા દર્શક ન રહો?