ઉંબરાની પેલે પાર
– શેરોન સાલ્ઝબર્ગ
"આપણે બહાર જઈને પ્રેમને શોધવાની જરૂર નથી; તેના બદલે, આપણે શાંત રહેવાની અને પ્રેમને આપણને શોધવા દેવાની જરૂર છે." — જ્હોન ઓ'ડોનાહ્યુ
બાળપણથી જ આપણને પ્રેમ વિશે અનેક પ્રકારની વાર્તાઓ સાંભળવા મળી છે. આપણે અપેક્ષા રાખીએ છીએ કે પ્રેમ આપણને ઉલ્લાસ, પરમાનંદ, સ્નેહ, ઉત્કટતા, મધુરતા, કોમળતા, આરામ, સુરક્ષા અને બીજું ઘણું બધું આપશે — તે પણ બધું એકસાથે.
પરંતુ આ બધી વાર્તાઓથી અલગ, મનુષ્ય તરીકે આપણે સ્વાભાવિક રીતે જ આપણું જીવન કોઈની સાથે જોડાયેલા રહેવા, સંબંધ બાંધવા અને આ દુનિયામાં સ્થિરતા મેળવવાની ઝંખના સાથે જીવીએ છીએ. આપણે હૂંફની, સંભાવનાઓની અને પ્રેમ જે વધુ સમૃદ્ધ જીવનનું વચન આપે છે તેની ઝંખના કરીએ છીએ. આપણે અનુભવીએ છીએ કે સાચા પ્રેમની એક એવી ગુણવત્તા છે જે આપણને અત્યાર સુધી બતાવવામાં આવેલા સાંકડા રસ્તાઓથી પર છે, એક એવી શક્યતા જે માત્ર આદર્શ કે કાલ્પનિક નથી. આપણી અંદર એક એવી અંતઃપ્રેરણા છે કે આપણે આપણી જાત સાથે અને એકબીજા સાથે વધુ ઊંડાણપૂર્વક જોડાઈ શકીએ છીએ.
મારા પોતાના જીવનમાં આવો જ એક વળાંક ૧૯૮૫ માં આવ્યો જ્યારે મેં બર્મામાં એક ધ્યાન શિબિરમાં ભાગ લીધો હતો. હું ગહન મૈત્રી-ધ્યાન (lovingkindness meditation) નો અભ્યાસ કરી રહી હતી, અને આખો દિવસ મારી જાતને અને અન્ય લોકોને શુભેચ્છાઓ આપતા વાક્યો બોલતી હતી, જેમ કે, "હું ખુશ રહું; તમે ખુશ રહો."
અભ્યાસ દરમિયાન, એક સમયે મને એવું લાગ્યું કે જાણે હું એક ઉંબરે (threshold) આવી ગઈ છું. આ ઉંબરાની આ તરફ મારી પોતાની જાત વિશેની એક રૂઢિગત માન્યતા હતી — એટલે કે, હું એવી વ્યક્તિ છું જે પોતાના જીવનમાં પ્રેમનો અનુભવ કરવા માટે સંપૂર્ણપણે બીજી વ્યક્તિ પર નિર્ભર છે. એવું હતું જાણે હું પ્રેમને એક પાર્સલ (પેકેજ) માનતી હતી, જે એક શક્તિશાળી ડિલિવરી પર્સનના હાથમાં હોય, અને જો તે વ્યક્તિ મારા ઘરના દરવાજે આવીને પોતાનો વિચાર બદલી નાખે અને પાછો જતો રહે, તો હું સાવ નિરાધાર થઈ જઈશ — અપૂર્ણ, જે પ્રેમની હું આટલી ઝંખના કરતી હતી તેનાથી વંચિત.
ઉંબરાની પેલે પાર એ વ્યક્તિનું પ્રતિબિંબ હતું જે હું વાસ્તવમાં હોવાની મને ખાતરી હતી — એવી વ્યક્તિ કે જેની અંદર પ્રેમ કરવાની ક્ષમતા છે, પછી ભલે ગમે તે વ્યક્તિ હાજર હોય અથવા ગમે તે પરિસ્થિતિ હોય; એવી વ્યક્તિ કે જે એવા પ્રેમ સુધી પહોંચી શકે છે જેને બીજી વ્યક્તિ વધારી શકે અથવા પડકારી શકે, પરંતુ એવી કોઈ વ્યક્તિ ન હતી કે જે મને તે ક્ષમતા આપી શકે અથવા મારામાંથી તે છીનવી શકે. મેં તે ઉંબરો પાર કર્યો.
મેં જોયું કે જ્યાં સુધી હું મારી જાતને પ્રેમના નિષ્ક્રિય પ્રાપ્તકર્તા તરીકે જોઉં છું, ત્યાં સુધી હું એક મનુષ્ય તરીકે ખીલી શકું નહીં. (તે સ્થિતિમાં ઘણી બધી રાહ જોવાની હોય છે, અને જ્યારે તે કામ ન કરે ત્યારે નુકસાનને સંભાળવાનું હોય છે, અને ખાલીપો પણ હોય છે.)
પરંતુ હું પ્રેમના મૂર્ત સ્વરૂપ તરીકે ચોક્કસપણે ખીલી શકું છું.
હું સાચા પ્રેમને આપણી જન્મજાત ક્ષમતાઓમાં સૌથી પાયાની ક્ષમતા માનું છું, જે ક્યારેય નષ્ટ થતી નથી, પછી ભલે આપણે ગમે તેવી પરિસ્થિતિમાંથી પસાર થયા હોઈએ અથવા ભવિષ્યમાં પસાર થઈશું. તે કદાચ દટાયેલો હોય, નજરથી ઓઝલ હોય, શોધવામાં અઘરો હોય, અને તેના પર વિશ્વાસ કરવો મુશ્કેલ હોય . . . પરંતુ તે ત્યાં જ છે.
મારું માનવું છે કે માત્ર એક જ પ્રકારનો પ્રેમ છે — સાચો પ્રેમ — જે આપણી સંકુચિત માન્યતાઓ, આપણી સંસ્કૃતિની વિકૃતિઓ અને માત્ર જીવન જીવવાથી આપણે જે ડર, આત્મ-નિંદા અને એકલતાની આદતો કેળવી લઈએ છીએ, તે બધું હોવા છતાં આપણી અંદર જીવંત થવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો છે. આપણા સૌમાં સાચા પ્રેમનો અનુભવ કરવાની ક્ષમતા છે.
સાચો પ્રેમ એ શક્તિશાળી અનુભૂતિ સાથે આવે છે કે આપણા ઘા, આપણા ડર અથવા આપણી એકલતા હોવા છતાં આપણે સંપૂર્ણપણે જીવંત અને પૂર્ણ છીએ. તે એક એવી અવસ્થા છે જ્યાં આપણે આપણી જાતને અને અન્ય લોકો દ્વારા આપણને સ્પષ્ટપણે જોવા દઈએ છીએ, અને બદલામાં, આપણે આપણી આસપાસની દુનિયાને સ્પષ્ટ દ્રષ્ટિ પ્રદાન કરીએ છીએ. તે એક એવો પ્રેમ છે જે રુઝ આપે છે.
(તેમના પુસ્તક 'રિયલ લવ' માંથી લેવામાં આવેલો અંશ.)
ચિંતન માટેના પ્રશ્નો :
શેરોન સાલ્ઝબર્ગ એક એવી ક્ષણનું વર્ણન કરે છે જ્યારે તેમને સમજાયું કે તેઓ એવું જીવન જીવી રહ્યા હતા જાણે કે પ્રેમ કોઈ પેકેજ હોય જે બીજી વ્યક્તિ આપી શકે — અથવા છીનવી શકે. પ્રેમ પામવાની આપણી માનવીય ઝંખના અને પ્રેમ એ આપણી અંદર પહેલેથી જ જીવંત એક ક્ષમતા છે તેવી સંભાવના — આ બંને વચ્ચેના આ તણાવને તમે કેવી રીતે જોશો છો?
શું તમે આવો ઉંબરો પાર કર્યાની કોઈ અંગત ઘટના વર્ણવી શકો છો — કદાચ એવો સમય જ્યારે નિરાશા, એકલતા અથવા કોઈ અણધારી મુલાકાતે તમને પ્રેમની રાહ જોવામાંથી બહાર કાઢીને પ્રેમ આપવાની તમારી પોતાની ક્ષમતા શોધવા તરફ વાળ્યા હોય?
શેરોન સૂચવે છે કે અન્ય લોકો આપણી પ્રેમ કરવાની ક્ષમતાને વધારી શકે છે અથવા પડકારી શકે છે, પરંતુ તેઓ છેવટે આપણને તે આપી શકતા નથી કે આપણામાંથી તે છીનવી શકતા નથી. આ વાત આપણે સંબંધોમાં જે રીતે પ્રવેશી છીએ તેમાં કેવી રીતે પરિવર્તન લાવી શકે, ખાસ કરીને જ્યારે સામેથી પ્રેમ ન મળતો હોય, જ્યારે સીમાઓ (boundaries) બાંધવાની જરૂર હોય, અથવા જ્યારે આપણે જેને પ્રેમ કરીએ છીએ તે વ્યક્તિ હવે હાજર ન હોય? પોતાની જાતને ગુમાવ્યા વિના તમારું હૃદય ખુલ્લું રાખવામાં તમને શું મદદ કરે છે?
Excerpted from her book, Real Love.
Sharon Salzberg describes a moment when she realized she had been living as though love were a package someone else could deliver — or take away. How do you relate to this tension between our very human longing to be loved and the possibility that love is also a capacity already alive within us? Can you share a personal story of crossing such a threshold — perhaps a time when disappointment, solitude, or an unexpected encounter shifted you from waiting for love to discovering your own capacity to offer it? Sharon suggests that others may enhance or challenge our capacity for love, but cannot ultimately bestow it upon us or take it away. How might this change the way we enter relationships, especially when love isn't reciprocated, when boundaries are needed, or when someone we cherish is no longer present? What helps you keep your heart open without losing yourself?