Let's Get Back To Work

ચાલો, ફરી કામ તરફ વળીએ

—રેન્ડલ એમ્સ્ટર

જેટલું મને સમજાય છે, મારા વિશ્વમાં આ બધું માત્ર સહન કરી લેવાની સ્થિતિથી આગળ લઈ જઈને કોઈ ઊંડા જોડાણ સુધી પહોંચાડતી એકમાત્ર બાબત છે, સરળતાથી ફરી કામ તરફ વળવું.

અહીં “કામ”થી મારો અર્થ સંપત્તિ મેળવવાની વ્યૂહાત્મક દોડ, માત્ર ઉત્પાદક બનવા માટેની ઉત્પાદકતા, કે ફક્ત વધારે ને વધારે કરતા રહેવાનો નથી. હું કંઈક વધુ ઊંચી, વધુ અર્થસભર અને વધુ ઈરાદાપૂર્વકની બાબત તરફ ઈશારો કરી રહ્યો છું,એવી બાબત જેની અસર પણ હોય.

આ પ્રકારનું કામ એટલે આપણા જીવનના હેતુને સાકાર કરવો, કોઈ યોગદાન આપવું, જેમની આપણે કાળજી રાખીએ છીએ તેમને સહારો આપવો, સર્જનાત્મક રીતે દુઃખને અજાયબીમાં ફેરવવું, સંવાદમાં પોતાનો અવાજ ઉમેરવો, સૌંદર્ય અને અર્થનું સર્જન કરવું, કોઈ અપેક્ષા વિના નાની દયાની ક્રિયાઓ કરવી, કોઈને જાણ પણ ન થાય તેવી મદદ કરવી અને સાથે નોંધપાત્ર સિદ્ધિઓ પણ કરવી, જડતા અને અવરોધોને પાર કરતા રહેવું, પોતાના વિચારોને દૃઢતાથી વ્યક્ત કરવું, એક પગલું વધારે આગળ વધવું, અને જે ક્યારેક અશક્ય લાગતું હતું તે કરવાનો પ્રયત્ન કરવો.

આમાંથી કોઈ પણ કાર્ય મહત્વનું બનવા માટે વિશાળ પાયે થવું જરૂરી નથી.

તે એટલું સરળ પણ હોઈ શકે છે કે ઘરમાં બીજા બધા ઊઠે તે પહેલાં રસોડું સાફ કરી દેવું, અથવા બાળકો શાળાએ ગયા હોય ત્યારે તેમનો ઓરડો ગોઠવી દેવો,એવી ક્રિયાઓ, જેના બદલામાં કદાચ કોઈ ખુલ્લી પ્રશંસા પણ ન મળે. ગેરેજને આખરે સાફ કરી નાખવું, વાડને રંગી દેવી, બગીચો બનાવવો આ બધું પણ એ જ કાર્યનો ભાગ છે.

શારીરિક કામથી આગળ પણ એક દુનિયા છે,ભાવનાત્મક અને બૌદ્ધિક પ્રયત્નોની. ધ્યાનનો વર્ગ શરૂ કરવો, જૂનું ગિટાર ફરી હાથમાં લેવું, લાંબા સમયથી લખવાનો બાકી રહેલો પત્ર કે ડાયરી કે નિબંધ લખવો, થોડા સમય માટે પોતાની શંકાને બાજુએ રાખીને ખરેખર હસી લેવું કે રડી લેવું, દૂર રહેતા કોઈ મિત્રને ફોન કરવો.

સામૂહિક સ્તરે, સ્વયંસેવક તરીકે હાજર થવું, પાડોશીને મદદ કરવી, કોઈ હેતુ માટે પોતાનો અવાજ ઉઠાવવો, પોતાના સમુદાયની સ્થાનિક કળાને ટેકો આપવો, પર્યાવરણને અનુકૂળ જીવનશૈલીમાં કોઈ ફેરફાર કરવો, અથવા માત્ર દુનિયામાં થોડું વધુ સૌંદર્ય ઉમેરવા માટે કંઈક વહેંચવું,આ પણ કામ જ છે.

મારા માટે, આ જ જીવનનું કામ છે,જીવવાનું કામ.
આ જ આપણને એક સાથે માનવ હોવાની અને માનવ તરીકે કંઈક કરવાની અનુભૂતિ આપે છે.

અલબત્ત, “કામ”નો બીજો અર્થ પણ છે. આપણામાંના ઘણા લોકો જીવનનો મોટો હિસ્સો એવું કામ કરતાં વિતાવે છે જે આપણને પોતાનાથી વિમુખ, થાકેલા કે શોષિત અનુભવી શકે છે. એવા સમયે “કામ”ને મુક્તિ કે જોડાણના સ્ત્રોત તરીકે જોવું મુશ્કેલ બની શકે છે.

પરંતુ કદાચ એટલા માટે જ આ શબ્દને ફરીથી પોતાના અર્થમાં સ્વીકારવો જરૂરી છે.

કેટલાક કામ આપણે એટલા માટે કરીએ છીએ કારણ કે તે કરવા જ પડે છે, અને કેટલાક કામ એવા હોય છે જે કોઈ રીતે આપણને ફરી આપણી જાત સુધી પાછા લાવે છે.

બીજાને બહારથી કદાચ આ કામ મહત્વનું ન લાગે. કોઈ ધોયેલી થાળીઓ માટે તાળી નહીં પાડે, બગીચાની સંભાળ રાખવા બદલ કોઈ સન્માન નહીં મળે, અંતે લખાયેલા પત્ર માટે કોઈ અભિનંદન નહીં મળે, મિત્રને કરેલા ફોનની કોઈ નોંધ નહીં થાય, થોડી મિનિટ શાંતિથી બેસવા માટે કોઈ પુરસ્કાર નહીં મળે, કે જ્યારે કોઈ જોઈ રહ્યું ન હોય ત્યારે કરેલી નાની દયા માટે કોઈ જાણશે પણ નહીં.

છતાં, કદાચ આ ક્રિયાઓ ખરેખર નાની નથી.

જ્યારે દુનિયાની સમસ્યાઓનું કદ સમજવું પણ અશક્ય લાગે છે, ત્યારે આપણી સામે તરત રહેલું કામ એ વિશાળતાને હાથમાં લઈ શકાય એટલું નાનું અને સ્પર્શી શકાય એવું બનાવે છે. તે આપણા હાથોને કંઈક કરવાની જગ્યા આપે છે. તે માત્ર વિચારમાં રહેલી બાબતને ભાગીદારીમાં ફેરવે છે.

અને એ કરતાં કરતાં, કંઈક બદલાય છે.

આપણે જે વસ્તુ પર કામ કરી રહ્યા છીએ તે ચોક્કસપણે બદલાઈ શકે છે. ઓરડો વધુ સ્વચ્છ બને છે. બીજ જમીનમાં જાય છે. મિત્ર આપણો અવાજ સાંભળે છે. કોઈને આપણી દયાનો અનુભવ થાય છે.

પરંતુ કદાચ આપણી ઉપર પણ કામ થઈ રહ્યું હોય છે.

બહારની કોઈ વસ્તુ બદલવાના પ્રયત્નથી શરૂ થયેલું કાર્ય ધીમે ધીમે આપણી પોતાની અસહાયતા, દુઃખ, કૃતજ્ઞતા, સર્જનાત્મકતા અને કાળજી રાખવાની ક્ષમતાને મળવાનો એક માર્ગ બની શકે છે.

સામાન્ય અને રોજિંદું કામ પણ પ્રતિકાર અને નવી ઊર્જા મેળવવાનું સ્થાન બની શકે છે.

કદાચ જીવંત હોવાનો અર્થ આનો એક ભાગ છે,જ્યાં સુધી આપણે આખી સમસ્યા ઉકેલી ન શકીએ ત્યાં સુધી રાહ ન જોવી, કે દરેક કાર્ય એટલું મોટું અને અસરકારક હોવું જ જોઈએ કે તે પોતાનું અસ્તિત્વ સાબિત કરી શકે.

પરંતુ માત્ર એટલું કરતા રહેવું કે આ ક્ષણે જીવન આપણને જ્યાં કંઈક માંગે છે, ત્યાં આપણે પોતાને અર્પણ કરી શકીએ.

એક ભોજન.
એક બગીચો.
એક વાતચીત.
એક ગીત.
એક પાડોશી.
એક હેતુ.
અથવા સૌંદર્યની એવી ક્ષણ, જે આપણે કોઈએ માંગ્યું ન હોવા છતાં સર્જી.

આપણે હંમેશાં જેટલું સુધારી શકીએ તેના કરતાં વધુ હશે.
આપણે સમજી શકીએ તેના કરતાં વધુ હશે.
આપણે વહન કરી શકીએ તેના કરતાં વધુ હશે.

પરંતુ લગભગ હંમેશાં, આપણી નજીક પ્રેમનું કોઈને કોઈ કામ હાજર હોય છે.

ચાલો, ફરી તેની તરફ વળીએ.

મનન માટેના પ્રશ્નો :-

“કેટલાક કામ આપણે એટલા માટે કરીએ છીએ કારણ કે તે કરવા જ પડે છે, અને કેટલાક કામ એવા હોય છે જે કોઈ રીતે આપણને ફરી આપણી જાત સુધી પાછા લાવે છે.” આ વિચાર સાથે તમારો સંબંધ કેવો છે?

શું તમે તમારા જીવનની એવી કોઈ ઘટના શેર કરી શકો, જ્યારે કોઈ નાની અને કોઈની નજરે ન ચડેલી ક્રિયા,જેમ કે વાસણો ધોવા, અંતે એ પત્ર લખવો, અથવા કોઈ મિત્રને ફોન કરવો, તમે ઈરાદાપૂર્વક ન વિચાર્યું હોવા છતાં, તમારા પોતાના દુઃખ, અસહાયતા અથવા કાળજી રાખવાની ક્ષમતાને મળવાનો એક માર્ગ બની ગઈ હોય?

જ્યારે દુનિયાની સમસ્યાઓનું કદ એટલું વિશાળ લાગે કે શાંતપણે, કોઈની નજરે ન ચડતાં કરેલો પ્રયત્ન પૂરતો હોઈ શકે એવું માનવું પણ મુશ્કેલ બને, ત્યારે તમને ફરીથી “નજીક રહેલા પ્રેમના કોઈ કામ” તરફ પાછા ફરવામાં શું મદદ કરે છે?