Helping In
સહાયતા ભીતરથી
— પુરુષોત્તમ
આપણામાંથી ઘણાં લોકોના હૃદયમાં, કોઈ ને કોઈ કારણસર, બીજાને મદદ કરવાની અને આ દુનિયાને વધુ સારી બનાવવાની એક સહજ ઇચ્છા હોય છે.
પરંતુ જો આપણે થોડું ઊંડાણથી જોઈએ, તો સમજાશે કે આજે દુનિયા જેવી છે, તે મુખ્યત્વે મનના પ્રયત્નોનું પરિણામ છે. અને મન ક્યારેય સંપૂર્ણ રીતે નવું કે સાચા અર્થમાં સર્જનાત્મક હોઈ શકતું નથી. મન હંમેશાં ભૂતકાળથી સંચાલિત થાય છે. આપણો દરેક વિચાર ભૂતકાળની યાદો, અનુભવો અને સંસ્કારો પર આધારિત હોય છે. તેથી મન માત્ર તેનું જ વિસ્તરણ કરી શકે છે; તે એવી કોઈ નવી બાબતને જન્મ આપી શકતું નથી જે ચેતનાના નવા પરિમાણનો દરવાજો ખોલે. મનની ગતિ હંમેશાં સીધી રેખામાં, સમાન્તર દિશામાં ચાલે છે.
જો આપણે ખરેખર દુનિયાને વધુ સારી બનાવવી હોય, તો લોકોને મનની મર્યાદાઓથી આગળ અને ભૂતકાળની કેદથી બહારના જીવનનો અનુભવ કરવામાં મદદ કરવી પડશે. અને તે ત્યારે જ શક્ય બને, જ્યારે આપણે પોતે આ શોધમાંથી પસાર થઈએ. માત્ર તેના વિશે વાત કરવી પૂરતી નથી; આપણે પોતે તેમાંથી પસાર થવું પડશે. આપણા અંદરના "હું"ના દરેક અંશને આ પરિવર્તનમાં ઓગળી જવા દેવું પડશે, જેથી વર્તમાન ક્ષણ, સર્જનાત્મકતા અને સાચા પ્રેમ માટે જગ્યા બની શકે.
પછી સ્વાભાવિક રીતે પ્રશ્ન થાય છે—આ યાત્રાની શરૂઆત કેવી રીતે કરવી? મનની આ કેદમાંથી બહાર કેવી રીતે આવવું? મનથી પરના જીવનને કેવી રીતે શોધવું? વર્તમાનમાં કેવી રીતે જીવવું?
આ પ્રશ્નોના ઘણા જવાબ હોઈ શકે. હું તો માત્ર મારા અનુભવમાંથી એક માર્ગની વાત કરી શકું છું—અને તે છે ધ્યાન.
ધ્યાનથી મારો અર્થ કોઈ ખાસ પદ્ધતિ કે ટેકનિક નથી, પરંતુ પોતાના મનની દરેક પ્રવૃત્તિને જાગૃતિપૂર્વક જોવાનો છે. મનમાં જે કંઈ ચાલી રહ્યું છે તેને કોઈ દખલ કર્યા વિના, કોઈ નિર્ણય આપ્યા વિના, સાચું-ખોટુંના તર્કમાં પડ્યા વિના માત્ર જોવું. મનની સમગ્ર ગતિનો સાક્ષી બની જવું. ધીમે ધીમે આ જાગૃતિ આપણને મનની પકડમાંથી મુક્ત કરવા લાગે છે.
વિડંબના એ છે કે ઘણી વાર આપણા અંદર રૂપાંતર થવામાં જે વસ્તુ સૌથી મોટો અવરોધ બને છે, તે જ હોય છે—દુનિયાને વધુ સારી બનાવવાની આપણી વ્યસ્તતા. આપણે સામાજિક કાર્યોમાં ડૂબેલા રહીએ છીએ. રાજકીય આંદોલનોમાં સક્રિય રહીએ છીએ. બીજાના દુઃખ દૂર કરવાનો પ્રયત્ન કરીએ છીએ. પરંતુ આ બધાની વચ્ચે આપણે એક મૂળભૂત સત્યને અવગણીએ છીએ—કે આપણે પોતાને રૂપાંતરિત થવાની તક જ આપી નથી. આપણી બધી પ્રવૃત્તિઓ અજાણતાં "હું"ને વધુ મજબૂત બનાવતી રહે છે, અને આ રીતે આપણું જીવન હજુ પણ મનની મર્યાદામાં જ ચાલતું રહે છે.
તેથી આપણામાંથી જે લોકો દુનિયાને વધુ સારી બનાવવાની આ ઊંડી હાકલથી ધન્ય—અથવા કદાચ અભિશાપિત —છે, તેઓ હવે તે સાચા કાર્ય તરફ વળે જે ખરેખર ફળદાયી છે. ચાલો, સંપૂર્ણ મનોયોગ, ઊંડી તલપ અને સાચી ઝંખના સાથે અંદરની યાત્રા શરૂ કરીએ.
કદાચ ત્યારે આપણે તે સત્યનો સીધો અનુભવ કરી શકીશું, જેની શોધમાં આપણે હંમેશાં રહ્યા છીએ—એવી ધરતી, જ્યાં મનુષ્યો અસ્તિત્વ સાથે ઊંડાણપૂર્વક જોડાયેલા હોય; જ્યાં લોકો સંપૂર્ણ, સંવેદનશીલ અને સર્જનાત્મક હોય; અને જ્યાં તેમના કર્મ તેમના સંસ્કારોથી નહીં, પરંતુ સમષ્ટિની બુદ્ધિમાંથી જન્મતા હોય.
ચિંતન માટેના બીજ પ્રશ્નો :
૧. "મન ક્યારેય સંપૂર્ણ રીતે નવું કે સાચા અર્થમાં સર્જનાત્મક હોઈ શકતું નથી, કારણ કે તે હંમેશાં ભૂતકાળથી સંચાલિત થાય છે." — આ વિચાર સાથે તમે કેટલા અંશે જોડાયેલા અનુભવો છો? શું ક્યારેય તમને એવું લાગ્યું છે કે બીજાની મદદ કરવાના તમારા સૌથી નિષ્ઠાપૂર્વકના પ્રયત્નો પણ ક્યાંક ને ક્યાંક જૂના સંસ્કારો, જૂની વાર્તાઓ અથવા જૂના ઘાવોથી પ્રેરિત હતા, કોઈ નવી ચેતનાથી નહીં?
૨. શું તમે તમારા જીવનની એવી કોઈ ઘટના વર્ણવી શકો છો, જ્યારે તમને સમજાયું હોય કે કોઈ સામાજિક કાર્ય, જવાબદારી અથવા સેવામાં તમારી અતિશય વ્યસ્તતા અજાણતાં "હું"ને વધુ મજબૂત બનાવી રહી હતી, અને એ જ તમારા આંતરિક રૂપાંતરમાં સૌથી મોટો અવરોધ બની રહી હતી?
૩. જ્યારે બહારની દુનિયા સતત તમારો સમય, શક્તિ અને ધ્યાન પોતાની તરફ ખેંચે છે, ત્યારે એવી કઈ વાત, સાધના અથવા અનુભવ છે, જે તમને સંપૂર્ણ મનોયોગ અને ઊંડી તલપ સાથે ફરી અંદર તરફ વળવામાં મદદ કરે છે?
Excerpted from Lemurs to Lamas.
How do you relate to the notion that "mind can never be truly creative" because it is always coming from the past - and have you ever sensed in yourself that even your most well-intentioned efforts to help others were quietly drawing from old patterns, old stories, old wounds rather than something genuinely new? Can you share a personal story of a moment when you realized that your busyness in the world - a cause, a role, a way of caring - was somehow "propping up the me," keeping you from the very transformation you most longed to offer? What helps you turn your attention inward with what the passage calls "great earnestness" and "a tremendous longing," especially when the outer world is pulling hard for your energy and time?
