The Loyal Soldier Can't Defeat The Ego

અહંકારને વફાદાર સૈનિક હરાવી શકતો નથી

— રિચર્ડ રોર

જો તમે ખરેખર કોઈ આધ્યાત્મિક માર્ગ પર છો, તો વહેલું કે મોડું, તમારા જીવનમાં એવી કોઈ ઘટના, વ્યક્તિ, મૃત્યુ, વિચાર અથવા સંબંધ ચોક્કસ આવશે, જેને તમે તમારી અત્યાર સુધીની સમજ, મેળવેલા જ્ઞાન અથવા દૃઢ ઇચ્છાશક્તિના બળ પર સંભાળી શકશો નહીં. આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિએ જોવામાં આવે તો તમને તમારી વ્યક્તિગત ક્ષમતાની સીમા સુધી પહોંચાડવામાં આવશે—પહોંચાડવામાં જ આવશો. એ જ સ્થળે તમે તે "ઠોકરનો પથ્થર" શોધશો, જેનો ઉલ્લેખ પ્રભુવક્તા યશાયાહ કરે છે. અથવા આપણા શબ્દોમાં કહીએ તો, જીવનના કોઈક તબક્કે તમારે હારવું જ પડશે.

જીવન, નિયતિ, ઈશ્વર, કૃપા અને રહસ્ય આપણને આ જ માર્ગ દ્વારા બદલાવે છે—આપણા અહંકારકેન્દ્રિત આગ્રહોને ઢીલા પાડે છે અને આપણને વધુ વિશાળ, વધુ ઊંડી યાત્રા તરફ લઈ જાય છે. કાશ હું કહી શકું કે આવું નથી, પરંતુ વિશ્વની લગભગ દરેક આધ્યાત્મિક પરંપરા આ જ સત્ય તરફ સંકેત કરે છે.

જો તમે તમારી આત્મજાગૃતિ અથવા પ્રબોધનની યોજના તમે જાતે જ બનાવવા ઇચ્છો, તો એ પ્રયત્ન નિષ્ફળ જવાનો છે, કારણ કે તેનું સંચાલન અહંકાર કરી રહ્યો હશે. ત્યારે તમે માત્ર તે જ જોઈ શકશો, જે પહેલેથી જ જોવાનું નક્કી કર્યું છે. જે જોવા માટે તમે હજી તૈયાર નથી, તે તમે જોઈ જ શકતા નથી. તેથી નિષ્ફળતા અને આપણને નમ્ર બનાવતા અનુભવો આપણને ત્યાં જોવા માટે મજબૂર કરે છે, જ્યાં આપણે સ્વેચ્છાએ ક્યારેય જોતા નથી. આ જ આ રહસ્યનું સૌંદર્ય છે.

કોઈપણ પ્રકારના આત્મસહાય (Self-help) કાર્યક્રમો ત્યારે જ અર્થપૂર્ણ બને છે, જ્યારે તેઓ આપણને જીવનને ધ્યાનપૂર્વક જોવાનું શીખવે. જેમ મારી મિત્ર પૉલા ડી'આર્સી કહે છે:

"ઈશ્વર તમારા જીવનનો જ વેશ ધારણ કરીને તમારી પાસે આવે છે."

આજની શહેરી અને ખાસ કરીને પશ્ચિમી સંસ્કૃતિમાં, જ્યાં જીવનની કરુણતા પ્રત્યેની સંવેદનશીલતા ઘટતી જઈ રહી છે, આપણે માની બેસીએ છીએ કે જીવન માત્ર આગળ વધવાનું નામ છે—અને તે પણ પોતાની જ શક્તિના બળે. આ વિચાર થોડો સમય સુધી કામ કરી શકે છે, પરંતુ અંતે નહીં, કારણ કે આ જીવનનું સંપૂર્ણ સત્ય નથી.

જાપાનમાં એક સુંદર સામૂહિક પરંપરા હતી. યુદ્ધ પૂર્ણ થયા પછી સમગ્ર સમુદાયની સામે સૈનિકનું સન્માન કરવામાં આવતું અને તેની સેવાના બદલામાં તેનો આભાર માનવામાં આવતો. ત્યારબાદ કોઈ વડીલ ઊભા થઈને કહેતા:

"હવે યુદ્ધ પૂર્ણ થઈ ગયું છે. હવે સમુદાયને તમારી જરૂર માત્ર એક સૈનિક તરીકે નથી, પરંતુ એક મનુષ્ય, એક નાગરિક અને તેનાથી પણ કંઈક વધુ બનવા માટે છે. હવે સમય આવી ગયો છે કે તમે એ ભૂમિકાને છોડી દો, જેણે અત્યાર સુધી તમારી અને અમારી સેવા કરી છે."

અમે અમારા પુરુષ-વિકાસ (Men's Work) ના કાર્યક્રમોમાં તેને "તમારા વફાદાર સૈનિકને સન્માનપૂર્વક વિદાય આપવી" કહીએ છીએ.

વિડંબના એ છે કે આ જ વફાદાર સૈનિક આપણને એટલી સુરક્ષા અને માન્યતા આપે છે કે આપણે તેના અવાજને જ ઈશ્વરના અવાજ તરીકે માનવા લાગી જઈએ છીએ. જો વર્ષો સુધી એ જ અંદરનો આદેશ આપતો અવાજ બની રહે, તો શક્ય છે કે આપણે ઈશ્વરની સાચી હાકલ ક્યારેય સાંભળી જ ન શકીએ.

આ વફાદાર સૈનિક આપણને જીવનના બીજા પડાવ સુધી લઈ જઈ શકતો નથી. તે એ વિશ્વને ઓળખતો જ નથી. જીવનના શરૂઆતના સંઘર્ષોમાં, જ્યાં સાચું-ખોટું સ્પષ્ટ હોય છે અને દૃઢ નિર્ણયો લેવા પડે છે, ત્યાં તે આપણને સહારો આપે છે. પરંતુ મધ્યવય અને ત્યાર પછીનું જીવન ઘણું વધુ સૂક્ષ્મ હોય છે. ત્યાં પહોંચવા માટે આ સૈનિકને સન્માનપૂર્વક વિદાય આપવી પડે છે.

જાપાની પરંપરા પણ આ જ કહે છે અને ગ્રીક પરંપરા પણ. ઓડિસીનો નાયક ઓડિસિયસ સમગ્ર યાત્રા દરમિયાન એક વીર સૈનિક બની રહે છે અને પોતાની હોડી હંકારે છે—જ્યાં સુધી એક અંધ ઋષિ તેને ન કહે કે હવે આગળ વધવા માટે ચપ્પુ મૂકી દેવાનો સમય આવી ગયો છે. એ જ રીતે ડિવાઇન કોમેડીમાં દાંતે નરક અને પ્રાયશ્ચિતની યાત્રામાં પોતાના માર્ગદર્શક વર્જિલનો સાથ મેળવે છે, પરંતુ સ્વર્ગમાં પ્રવેશવા માટે તેને વર્જિલને છોડીને બિયાત્રિસનો હાથ પકડવો પડે છે.

જીવનના પ્રથમ સંઘર્ષો અહંકારને મજબૂત બનાવે છે અને એક દૃઢ, વફાદાર સૈનિકનું નિર્માણ કરે છે. પરંતુ જીવનના બીજા સંઘર્ષો એ જ અહંકારને પરાજિત કરે છે—કારણ કે અંતે વિજય હંમેશાં ઈશ્વરનો જ હોય છે.

એમાં આશ્ચર્ય નથી કે બહુ ઓછા લોકો પોતાના વફાદાર સૈનિકને વિદાય આપી શકે છે. અને કદાચ એ જ કારણ છે કે બહુ ઓછા લોકો સાચા અર્થમાં પરિપક્વ બની શકે છે.

અહંકાર હારવા માંગતો નથી—ઈશ્વર સામે પણ નહીં.

ચિંતન માટેના પ્રશ્નો

૧. "ઈશ્વર તમારા જીવનનો જ વેશ ધારણ કરીને તમારી પાસે આવે છે"—આ વાક્ય સાથે તમારો શું સંબંધ બંધાય છે?

૨. શું તમારા જીવનમાં ક્યારેય એવો ક્ષણ આવ્યો છે જ્યારે તમારી બધી સમજ, ઇચ્છાશક્તિ અથવા અનુભવ પૂરતા રહ્યા ન હોય? એ સીમા સુધી પહોંચીને તમને શું મળ્યું? એ અનુભવથી તમારામાં શું પરિવર્તન આવ્યું?

૩. તમારા અંદરના **"વફાદાર સૈનિક"**નો અવાજ કેવો છે? કઈ સાધના, અનુભવ અથવા સમજ તમને એ અવાજને સન્માનપૂર્વક વિદાય આપવા અને જીવનના આગામી તબક્કા તરફ વિશ્વાસપૂર્વક આગળ વધવામાં મદદ કરે છે?