Becoming Airports

"એરપોર્ટ બની જવું"

— બાયો અકોમોલાફે દ્વારા

વિશ્વભરમાં મારી મુસાફરીઓ દરમિયાન અસંખ્ય એરપોર્ટો અને ટર્મિનલોમાંથી પસાર થયા પછી, મેં તાજેતરમાં મારા અનુભવો પર થોભીને વિચાર કર્યો. ખાસ કરીને આ બાબત પર કે આ વિશાળ માળખાં આપણને કેવી રીતે આકાર આપે છે, આપણને શિસ્તબદ્ધ કરે છે, અને આપણને પોતાના ઢાંચાનો એક ભાગ બનાવી દે છે.

જરા વિચાર કરો—એરપોર્ટ આપણા શરીરોને કેવી રીતે ગોઠવે છે. અવરોધો અને કતારની દોરડીઓ આપણને વિચિત્ર ઝિગઝેગ રીતે ચાલવા માટે મજબૂર કરે છે. આપણને એક ખાસ ઢબે ઊભા રહેવું પડે છે, જેથી આપણે વિશ્વાસપાત્ર છીએ તે સાબિત થઈ શકે. આપણા શરીરોની તપાસ થાય છે—તે સ્કેન થાય છે, એક્સ-રે દ્વારા આરપાર જોવામાં આવે છે, ઓળખવામાં આવે છે, સમજવા યોગ્ય બનાવવામાં આવે છે અને જાણે બદલાઈ જાય છે. પછી આપણને એવી સ્ક્રીનો સામે રજૂ કરવામાં આવે છે, જે ક્યારેક આપણને આગળ વધવાની મંજૂરી આપે છે અને ક્યારેક આપણને શંકાસ્પદ જાહેર કરે છે. અને ઇમિગ્રેશનની લાંબી પ્રક્રિયા પછી જ આપણા અંદર વૈભવી વસ્તુઓ ખરીદવાની ઇચ્છાઓ જગાડવામાં આવે છે.

એક અર્થમાં, આપણે માત્ર એરપોર્ટમાંથી પસાર થતા નથી; આપણે પોતે જ એરપોર્ટ બની જઈએ છીએ.

એરપોર્ટ માત્ર મુસાફરોને જ સંભાળતા નથી; તેઓ આપણા અનુભવ અને આપણા શરીરોને પણ ઘડે છે. જે લોકો મુસાફરી કરે છે, તેઓ તેની વ્યવસ્થાનો એક ભાગ બની જાય છે—જાણે તેના ફર્નિચરનો એક અંશ. આપણે એવા "એરપોર્ટ-શરીર" બની જઈએ છીએ, જે એવી એક વ્યવસ્થાનો ભાગ છે જ્યાં સુરક્ષા સર્વોચ્ચ મૂલ્ય બની જાય છે, અને જ્યાં પ્રવેશનો અનુભવ ઘણીવાર જાતિ, વંશ, રાષ્ટ્રીયતા અથવા ઓળખના આધારે અલગ-અલગ હોય છે.

ધીમે ધીમે આપણે એ વ્યવસ્થાની ભાષા શીખી લઈએ છીએ. આપણે કતારમાં ઊભા રહીને સંતોષ અનુભવીએ છીએ, અને જો કોઈ વચ્ચે ઘૂસવાનો પ્રયત્ન કરે, તો નમ્રતાથી કહીએ છીએ—"કતાર છે." આપણે સંકેતો, પ્રતીકો, અક્ષરો અને ગેટ 54B તરફ દર્શાવતા તીરોને સહજતાથી સમજવા લાગી જઈએ છીએ. ચમકતા ફ્લોર અને વિવિધ ભાષાઓમાં ઝબૂકતી "બોર્ડિંગ"ની સૂચનાઓ—આ બધું મળીને આપણી ઇન્દ્રિયોને તાલીમ આપે છે. અને જ્યારે અંતે આપણે પ્રસ્થાન-દ્વાર પાર કરીએ છીએ, ત્યારે અનાયાસે એક ઊંડો શ્વાસ નીકળી જાય છે—જાણે દીક્ષા પૂર્ણ થઈ ગઈ હોય. હવે આપણે એ ધાતુના પક્ષીમાં આપણી બેઠક ગ્રહણ કરી શકીએ છીએ, જે સમય અને અંતરને વાળી દે છે. આપણે તેની યાત્રાનો એક નાનો જૈવિક ભાગ બની જઈએ છીએ.

આ વિચારવા જેવી વાત છે કે એરપોર્ટ—ભલે મુસાફરો માટે અસ્થાયી સ્થળ હોય—આપણને બીજા કયા કયા રીતે ઘડે છે, બદલે છે અને આપણા અંદર કાર્ય કરે છે. શું "એરપોર્ટ-માનવ" હોવું આપણને દુનિયાને જાણવાની એવી કેટલીક રીતો આપે છે, જે જીવનના અન્ય અનુભવોમાં શક્ય નથી?

અને કદાચ તેનાથી પણ વધુ મહત્ત્વનો પ્રશ્ન એ છે કે આપણે બીજી કઈ કઈ અદૃશ્ય વ્યવસ્થાઓનો પહેલેથી જ ભાગ છીએ? કયા મોટા રાજકીય, સામાજિક, પારિસ્થિતિક અથવા પ્રાકૃતિક તંત્રોની અંદર આપણે અજાણતાં જ "ફર્નિચર"ની જેમ પોતાનું સ્થાન ભજવી રહ્યા છીએ? જ્યારે આપણી ઓળખ સતત બદલાતી રહે છે—સંબંધોમાં ઘડાતી અને વિઘડાતી રહે છે, ક્યારેય સંપૂર્ણપણે સ્થિર રહેતી નથી—ત્યારે "તમે કોણ છો?" જેવા પ્રશ્નનો જવાબ આપણે કેવી રીતે આપી શકીએ?

મનન માટેના બીજ પ્રશ્નો:-

1) "આપણે એરપોર્ટમાંથી પસાર થતા નથી; આપણે પોતે જ એરપોર્ટ બની જઈએ છીએ." — આ વિચાર સાથે તમે કેવી રીતે જોડાઓ છો?

2) શું તમારા જીવનમાં એવો કોઈ અનુભવ થયો છે, જેમાં પછીથી તમને સમજાયું હોય કે કોઈ સંસ્થા, દૈનિક રૂટિન, સામાજિક વ્યવસ્થા અથવા કોઈ મોટા માળખાએ શાંતિથી તમારા વિચારવા, વર્તવા અથવા તમારી ઇચ્છાઓને પ્રભાવિત કરી હતી?

3) કઈ સાધનાઓ, અનુભવો અથવા અભ્યાસો તમને એ વિશાળ વ્યવસ્થાઓ (larger assemblages) પ્રત્યે વધુ જાગૃત બનવામાં મદદ કરે છે, જેનો તમે પહેલેથી જ એક ભાગ છો?