The Face Game

“ચહેરાની રમત”

ડગ્લાસ હાર્ડિંગ આને "ચહેરાની રમત" કહે છે. આ રમત રમતા શીખવું એ કોઈ ભૂલ કે ફસામણી નથી, પરંતુ તે માનવ વિકાસનો એક આવશ્યક તબક્કો છે. સમસ્યા ત્યારે જ ઉભી થાય છે જ્યારે વ્યક્તિ આ રમત સાથે અત્યંત આગ્રહપૂર્વક ચોંટી રહે છે. આનાથી આગળનો તબક્કો છે “દ્રષ્ટા” બનવાનો – આ એવી અવસ્થા છે જેમાં વ્યક્તિ ચહેરાની રમતના લાભોનો ઉપયોગ તો કરે છે, પરંતુ પોતાની ગહન, મૂળભૂત ઓળખ પ્રત્યે સભાન રહીને જીવે છે. આ અવસ્થાને કોઈ રહસ્યમય કે અલૌકિક સિદ્ધિ માનવાને બદલે માનવ વિકાસનો એક સ્વાભાવિક પડાવ ગણવામાં આવે છે, જે કોઈ અમુક ભાગ્યશાળી લોકો માટે જ નથી.

અહીં ચહેરાની રમતના વિચારનો સારાંશ છે, જે હાર્ડિંગે ટ્રાન્ઝેક્શનલ એનાલિસિસ (વ્યવહારલક્ષી વિશ્લેષણ) ના સ્થાપકોમાંના એક અને “ધ ગેમ્સ પીપલ પ્લે” ના લેખક એરિક બર્નના સહયોગથી તૈયાર કર્યો હતો:

“રમતના પાંચ તબક્કા :

(૧) અન્ય પ્રાણીઓની જેમ, નવજાત શિશુ પોતાના અનુભવમાં કોઈ ચોક્કસ ‘વસ્તુ’ નથી (No-thing), તે ચહેરાવિહીન (નિરાકાર) છે, તે પોતાના જગત સાથે એકરૂપ અને અભિન્ન છે. અજાણપણે પણ, તે ‘પ્રથમ-પુરુષ’ એટલે કે અનુભવનું કેન્દ્ર છે.

(૨) નાનું બાળક ધીમે ધીમે પોતાના સાચા સ્વરૂપ પ્રત્યે – એટલે કે ચહેરાવિહીન, ધારણ કરનાર શુદ્ધ અવકાશ (Faceless Capacity) તરીકે – સભાન થવા લાગે છે (ભલે આ સભાનતા ક્ષણિક હોય). આ સાથે જ, તે બીજાઓની નજરમાં જેવું છે તેવા પોતાના સ્વરૂપ વિશે પણ જાગૃત થાય છે: માથું અને ચહેરા સાથેના એક વિશિષ્ટ, માનવીય ‘ત્રીજા-પુરુષ’ તરીકે. પોતાના વિશેના આ બંને દૃષ્ટિકોણ માન્ય અને જરૂરી છે.

(૩) પરંતુ જેમ જેમ બાળક ‘ચહેરાની રમત’ શીખે છે, તેમ તેમ બહારથી દેખાતા પોતાના સ્વરૂપનો દૃષ્ટિકોણ તેના આંતરિક, સહજ દૃષ્ટિકોણ પર હાવી થઈને તેને સંપૂર્ણપણે ઢાંકી દે છે. હકીકતમાં, તેનો વિકાસ ઉર્ધ્વગામી થવાને બદલે અધોગામી થાય છે. પહેલાં તેનામાં આખું જગત સમાયેલું હતું, હવે તે પોતે જગતનો એક નાનો અંશ બનીને રહી જાય છે. તે પોતાના અનુભવને અવગણીને, બીજાઓ તેના વિશે જે કહે છે તે સ્વીકારી લે છે અને પ્રથમ-પુરુષની અનુભૂતિ ગુમાવી દે છે. આના પરિણામો સ્પષ્ટ છે. ‘સંપૂર્ણ’માંથી સંકોચાઈને એક ‘તુચ્છ અંશ’ બની જવાથી તેનામાં લોભ, દ્વેષ, ભય, સંકુચિતતા, દેખાડો અને થાક જન્મે છે. લોભી, કારણ કે તે પોતાનું ખોવાયેલું સામ્રાજ્ય પાછું મેળવવા મથે છે; દ્વેષી, કારણ કે જે સમાજે તેને તેની નાનકડી ઓળખમાં કેદ કર્યો છે તેની પર તે બદલો લેવા માંગે છે; ભયભીત, કારણ કે તે પોતાને અસંખ્ય વસ્તુઓ વચ્ચે એક લાચાર વસ્તુ તરીકે જુએ છે; સંકુચિત, કારણ કે વસ્તુનો સ્વભાવ બીજાને પોતાનાથી અલગ રાખવાનો હોય છે; દંભી, કારણ કે તે દરેક વ્યક્તિ અને પરિસ્થિતિ માટે અલગ-અલગ મહોરાં પહેરે છે; થાકેલો, કારણ કે તેની મોટાભાગની શક્તિ આ મહોરાં સાચવવામાં જ ખર્ચાઈ જાય છે. આ બધી સમસ્યાઓનું મૂળ તેના એક મૂળભૂત ભ્રમમાં રહેલું છે, જે ‘ચહેરાની રમત’ છે. તે (તમામ પ્રત્યક્ષ પુરાવાઓની વિરુદ્ધ) પોતાને એવો ઽમાની લે છે કે જેવો તે ૬ ફૂટના અંતરેથી બીજાને દેખાય છે - એક નક્કર, અપારદર્શક, રંગીન, રેખાંકિત પદાર્થ. ટૂંકમાં, તે સ્વ-કેન્દ્રિત હોવાને બદલે સ્વ-વિમુખ થઈ જાય છે.

(૪) એક ક્ષણે તે આ રમતની પાર જોઈ શકે છે. તે ક્ષણ માટે રમત થંભી જાય છે. આ પ્રારંભિક દૃષ્ટિ અત્યંત સરળ છે. એકવાર ધ્યાન જાય પછી સ્પષ્ટ ખ્યાલ આવે કે પોતાની ચહેરાવિહીનતાથી વધુ સ્પષ્ટ બીજું કંઈ નથી. જોકે, લોભ, દ્વેષ, ભય અને ભ્રમણામાંથી મુક્તિ જેવા પરિણામો ત્યારે જ ટકે છે, જ્યારે આ સ્પષ્ટતા (જે સ્વયં મુક્તિ છે) પર સતત ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવે. માત્ર ક્યારેક ક્યારેક થતો ઝબકારો પૂરતો નથી.

(૫) હવે ખરેખર પુરુષાર્થનો તબક્કો શરૂ થાય છે. તેણે પોતાની ચહેરાવિહીનતાને સતત જોતા રહેવાનો અભ્યાસ કરવો પડે છે, જ્યાં સુધી આ દૃષ્ટિ એકદમ સહજ અને અખંડ ન બની જાય. ત્યારે આખરે રમત સમાપ્ત થાય છે. તે રમત-મુક્ત, મુક્ત, જાગૃત, પ્રબુદ્ધ અને સાચા અર્થમાં પ્રથમ-પુરુષ બને છે.”

મનન માટેના બીજ પ્રશ્નો :

- આ વિચાર વિશે તમે શું માનો છો કે, 'દ્રષ્ટા'ની અવસ્થા પ્રાપ્ત કરવા માટે બાહ્ય વ્યક્તિત્વ (મહોરું) અને આપણી ગહન, નિરાકાર (ચહેરાવિહીન) ઓળખ, બંનેનું સંકલન કરવું જરૂરી છે?

- શું તમે કોઈ એવો વ્યક્તિગત અનુભવ વર્ણવી શકો છો કે જ્યારે સમાજની અપેક્ષાઓ અને 'તમે ખરેખર કોણ છો' તે અંગેની તમારી આંતરિક અનુભૂતિ વચ્ચે તમે તીવ્ર સંઘર્ષ અનુભવ્યો હોય?

- રોજિંદા જીવનમાં મુક્તિ અને સહજ પ્રામાણિકતાનો અનુભવ કરવા માટે, તમારી આ ચહેરાવિહીન (મૂળભૂત) ઓળખને સતત યાદ રાખવાની અને તેને સહજતાથી સ્વીકારવાની ટેવ કેળવવા માટે તમને શું મદદરૂપ થાય છે?